ไขข้อข้องใจ ทำไมความจน ถึงทำให้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้น

ทำไมความจน ถึงทำให้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้น คำตอบคืออาจเกิดขึ้นได้ ในบางบริบท แต่ไม่ใช่กับทุกคนเหมือนกันทั้งหมด อย่างที่เคยเขียนไปใน คนรายได้น้อย ติดพนันง่ายกว่าจริงไหม เพราะความขาดแคลนต่าง ๆ ไม่ได้เปลี่ยนคนให้ชอบเสี่ยง โดยอัตโนมัติ

ทำไมความจน ถึงทำให้ผู้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้น?
ความรู้สึกกล้าเสี่ยง เกิดขึ้นมาจากอะไรได้บ้าง?

ทำไมความจน ถึงทำให้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้น ?

คำตอบคือความจน ไม่ได้ทำให้ทุกคนกล้าเสี่ยงมากขึ้น เหมือนกันหมด แต่ในหลายกรณี ความขาดแคลนก็สามารถทำให้ทางเลือกที่เสี่ยง ดูน่าลองขึ้นได้ เพราะเมื่อชีวิตมีข้อจำกัดมาก รายได้ไม่พอ และทางออกแบบปกติดูช้าเกินไป

คนบางส่วน จึงเริ่มมองความเสี่ยงเป็นโอกาส ที่ช่วยให้หลุดจากปัญหาได้เร็วกว่าเดิม อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจ ว่านี่ไม่ใช่เรื่องของนิสัยเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากแรงกดดันต่าง ๆ ความจำเป็น และสภาพชีวิต ที่ทำให้การตัดสินใจบางแบบ เปลี่ยนความหมายไปจากเดิม

ความจน ทำให้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้นจริง หรือไม่?

คำตอบคือจริงได้ในบางบริบท แต่ถ้าพูดว่าความจน ทำให้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้นเสมอ ก็ยังเป็นการมองจากข้างนอก เพราะหลักฐานจำนวนหนึ่ง ไม่ได้ชี้ไปทางเดียวว่าคนที่อยู่ในภาวะขาดแคลน จะเสี่ยงมากขึ้นตลอดเวลา จุดที่สำคัญ คือความจน ไม่ได้เปลี่ยนคน ให้กลายเป็นนักเสี่ยงเหมือนกันหมด

งานทบทวนของ JRF สรุปชัดว่าความเชื่อที่ว่าคน ในบริบทรายได้น้อย มักเสี่ยงมากกว่า ไม่สอดคล้องกับหลักฐานที่ทบทวนทั้งหมด และยังยกตัวอย่างงาน ในปี 2012 ที่พบว่านักเรียนในโรงเรียนรายได้น้อย มีความชอบเสี่ยงทางการเงิน ต่ำกว่านักเรียนในโรงเรียน ที่ฐานะดีกว่าอีกด้วย (2 กุมภาพันธ์ 2017) [1]

เพราะฉะนั้น ประโยคที่แม่นกว่า คือความจนสามารถทำให้บางคน ยอมเสี่ยงมากขึ้น เมื่อความจำเป็นบีบคั้น แต่ก็สามารถทำให้บางคน หลีกเลี่ยงความเสี่ยงมากขึ้นได้เช่นกัน สิ่งที่ควรอธิบาย จึงไม่ใช่แค่ว่าคนจนชอบเสี่ยงหรือไม่ แต่คือเงื่อนไขแบบไหน ที่ทำให้ความเสี่ยงเริ่มดูคุ้ม ที่จะลองทำ

เพราะอะไรความขาดแคลน จึงทำให้ทางเลือกที่เสี่ยง ดูน่าลอง?

เพราะความขาดแคลน ทำให้ทางเลือกที่ปลอดภัยดูช้าเกินไป เมื่อรายได้ไม่พอ หรือชีวิตขยับยาก การรอผลระยะยาว อาจเริ่มดูไม่ทันกับปัญหาที่กดอยู่ตรงหน้า ในสภาพแบบนั้น ทางเลือกที่เสี่ยง จึงไม่ได้ถูกมองว่าเป็นแค่ความอันตราย แต่เริ่มถูกมองว่าเป็นโอกาสไม่กี่ทาง ที่ยังพอมีแรงส่งให้ชีวิตเปลี่ยนได้

งานศึกษาภาคสนาม ในแซมเบียอธิบายภาพนี้ได้ดี โดยผู้วิจัยชี้ว่าความขาดแคลนทางการเงิน อาจทำให้การตัดสินใจแต่ละครั้ง มีความหมายมากขึ้น เพราะต้นทุนของการพลาด และประโยชน์ของการได้มานั้น ชัดกว่าเดิม ในบทความเดียวกัน ยังระบุบริบทของครัวเรือนตัวอย่าง เพิ่มเติมด้วย

ว่าในปี 2013 มีรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือน อยู่ในระดับต่ำ จนรายได้ต่อหัวต่ำกว่าเกณฑ์รายวัน สภาพแบบนี้ช่วยอธิบายได้ ว่าทำไมคนที่อยู่ในภาวะขาดแคลน อาจมองทางเลือก ที่ต่างจากคนที่มีพื้นที่ให้พลาดมากกว่า (26 พฤศจิกายน 2021) [2]

ความรู้สึกกล้าเสี่ยงเหล่านี้ เกิดขึ้นมาจากอะไรได้บ้าง?

ความรู้สึกกล้าเสี่ยงต่าง ๆ มักเกิดจากการที่ชีวิตอยู่ในภาวะกดดัน จนทางเลือกที่ปลอดภัยดูช้าเกินไป หรือเปลี่ยนอะไรไม่ได้ทันใจ โดยเฉพาะเมื่อรายได้ไม่แน่นอน เงินสำรองมีน้อย ภาระรอบตัวมาก และความรู้สึกเสียเปรียบค่อย ๆ สะสมขึ้น

คนบางส่วน จึงเริ่มมองความเสี่ยง ไม่ใช่ในฐานะสิ่งอันตรายอย่างเดียว แต่เป็นโอกาสที่ยังพอทำให้ชีวิตขยับได้บ้าง อย่างไรก็ตาม ความรู้สึกแบบนี้ ไม่ได้เกิดจากความขาดแคลนเพียงด้านเดียว แต่เกิดจากแรงกดดันหลาย ๆ อย่าง ที่ทำให้คำว่าลองเสี่ยงดู เริ่มฟังดูสมเหตุสมผลขึ้น ในบางช่วงของชีวิต

สิ่งที่กระตุ้นความรู้สึกอยากเสี่ยงของคนจน เกิดจากอะไร?

สิ่งที่กระตุ้นความรู้สึกอยากเสี่ยง ไม่ได้มาจากคำว่าจนอย่างเดียว แต่เกิดจากการที่ชีวิต มีพื้นที่พลาดน้อย มีรายได้แกว่งง่าย และมีเงินสำรอง ไม่พอรองรับเหตุสะดุด เมื่อคนต้องอยู่กับภาวะที่ปัญหาอยู่ตรงหน้า แต่ทางออกแบบค่อยเป็นค่อยไปดูช้า ความเสี่ยงบางอย่าง จึงเริ่มดูเหมือนทางเลือกที่ยังพอลุ้นได้

โดยทาง OECD อธิบายว่าในกลุ่มครัวเรือนวัยทำงาน รายได้ต่ำ 67% มีสินทรัพย์สภาพคล่อง ไม่พอจะพยุงตัวให้อยู่เหนือเส้นความยากจนได้ ถึง 3 เดือน ภาวะแบบนี้ ทำให้ความไม่มั่นคงไม่ใช่เรื่องนามธรรม แต่เป็นแรงกดดัน ที่อยู่ใกล้ตัวตลอดเวลา (24 พฤศจิกายน 2023) [3]

เมื่อเงินสำรองบางลง ความรู้สึกว่าต้องรีบหาทางเปลี่ยนสถานการณ์ ก็มักแรงขึ้นตามไปด้วย และยิ่งถ้ารายได้ไม่แน่นอน หรือมีภาระหลายด้านซ้อนกัน ความเสี่ยงที่ปกติควรถูกมองว่าอันตราย ก็อาจเริ่มถูกตีความใหม่ ว่าเป็นโอกาสแทน เป็นหลัก

คนที่จนลงทุกคน จะกล้าเสี่ยงมากขึ้นเสมอไปไหม?

ไม่เสมอไป เพราะความจน ไม่ได้ผลักทุกคนไปทางเดียวกัน บางคนอาจยอมเสี่ยงมากขึ้น เมื่อรู้สึกว่าทางออกปกติดูช้าเกินไป แต่บางคนกลับยิ่งระวังมากกว่าเดิม เพราะรู้ว่าความพลาดเพียงครั้งเดียว อาจกระทบทั้งค่าใช้จ่ายหลัก และความมั่นคงของครัวเรือนทันที

งานทบทวนของ LSE สรุปค่อนข้างชัด ว่าความสัมพันธ์ระหว่างความยากจน กับการเสี่ยงนั้นซับซ้อน และหลักฐานจำนวนหนึ่ง กลับชี้ไปทางความระมัดระวังมากขึ้นด้วย จุดนี้เห็นได้ชัดจากตัวอย่าง ที่งานทบทวนยกไว้ว่า ในปี 2012 มีงานศึกษาที่พบว่านักเรียน ในโรงเรียนรายได้น้อยของฝรั่งเศส

มีความชอบเสี่ยงทางการเงิน ต่ำกว่านักเรียนในโรงเรียนที่ฐานะดีกว่า ขณะเดียวกัน LSE ก็สรุปภาพรวมว่า คนที่อยู่กับทรัพยากรจำกัด เป็นเวลานาน มักมีแนวโน้มเลือกทางที่ปลอดภัยกว่า ในหลายมิติของชีวิต เพราะพวกเขาต้องระวังกับสิ่งที่มีอยู่ มากกว่าคนที่มีต้นทุน ให้พลาดได้มากกว่า เป็นหลัก

สรุป ทำไมความจน ถึงทำให้คนกล้าเสี่ยงมากขึ้น ?

ความจน ไม่ได้ทำให้ทุกคนกล้าเสี่ยงมากขึ้น แบบตายตัว แต่สามารถเปลี่ยนวิธีมองความเสี่ยง ของบางคนได้ เมื่อรายได้ไม่มั่นคง มีภาระที่เยอะ และทางเลือกมีจำกัด ความเสี่ยงบางอย่าง จึงเริ่มถูกมองเป็นโอกาสมากกว่าการเป็นสิ่งที่ดูอันตราย

คนที่มีฐานะยากจนกล้าเสี่ยง เพราะไม่มีอะไรจะเสียจริงไหม?

ไม่จริงทั้งหมด เพราะคนที่ลำบาก ไม่ได้หมายความว่าไม่มีอะไรจะเสีย แต่หลายครั้ง กลับมีสิ่งที่ต้องรักษาไว้ มากกว่าที่คนนอกเห็น ทั้งค่าใช้จ่าย ความมั่นคงของครอบครัว หรือโอกาสเล็ก ๆ ที่เหลืออยู่ สิ่งที่ทำให้ดูเหมือนกล้าเสี่ยง จึงเป็นความรู้สึกว่าทางเลือกที่ปลอดภัย อาจไม่พอจะเปลี่ยนชีวิตได้ทัน

ทำไมบางคนยิ่งลำบาก ยิ่งเลือกทางที่ดูอันตราย หรือไม่แน่นอน?

เพราะเมื่อชีวิตถูกกดดัน ด้วยปัญหาที่เร่งด่วน ทางเลือกที่มั่นคง แต่ให้ผลลัพธ์ช้า มักเริ่มดูไกลเกินไป คนบางส่วน จึงหันไปมองทางที่เสี่ยงกว่า เพราะมันให้ความรู้สึก ว่ามีโอกาสเปลี่ยนอะไรได้เร็ว แม้ความจริง ความเสี่ยงต่าง ๆ เหล่านั้น จะไม่แน่นอนก็ตาม